หน้าแรก › เส้นทางเดินทัพ › ศึกหัวเมืองเหนือ ลำปางและปากพิง

ศึกหัวเมืองเหนือ ลำปางและปากพิง

ทัพที่ 3 ของพม่ามีกำลัง 30,000 คน มากเป็นอันดับสองรองจากทัพหลวง ตั้งต้นที่เชียงแสน หมายจะตีลำปางแล้วลงมาตามลำน้ำ ไปบรรจบทัพหลวงที่กรุงเทพฯ แต่ทัพนี้ติดอยู่หน้ากำแพงเมืองลำปางถึงสามเดือน กองที่แยกลงมาได้มีเพียงราว 3,000 คน และมาแตกที่ปากพิง ใต้เมืองพิษณุโลก

พิษณุโลก – ปากพิงลำปางเชียงแสนสวรรคโลกกรุงเทพฯกาญจนบุรีราชบุรีเพชรบุรีเชียงรายสุโขทัยตากกำแพงเพชรนครสวรรค์นครราชสีมาเมียนมาไทยลาว123
  • ทัพข้าศึก
  • ทัพไทย
  • 1จุดที่ทัพผ่าน เลขตรงกับรายการด้านล่าง
  • 2จุดปะทะทัพพม่า
  • 2สมรภูมิหลัก
  • 1–3หลายจุดอยู่ใกล้กัน กดเพื่อขยาย
  • ≈ ตำแหน่งโดยประมาณ

กดปุ่ม + เพื่อขยาย แล้วลากเพื่อเลื่อนแผนที่ บนมือถือใช้สองนิ้วถ่างได้ กดเลขเพื่ออ่านเรื่องของจุดนั้น

เครื่องหมาย ≈ คือตำแหน่งโดยประมาณ เส้นเขตแดนบนแผนที่เป็นของปัจจุบัน ใช้เพื่อบอกตำแหน่งเท่านั้น เส้นทางเดินทัพเป็นแนวโดยประมาณจากพงศาวดารและงานศึกษา ไม่ใช่เส้นทางจริงทุกก้าว เส้นประคือทัพข้าศึก เส้นทึบคือทัพไทย

หัวเมืองที่ไม่มีคน

สิบปีก่อนหน้านั้น ศึกอะแซหวุ่นกี้ทำให้พิษณุโลก สุโขทัย และสวรรคโลกถูกเผาและผู้คนล้มตายหรือถูกกวาดต้อนไปมาก เมื่อพม่ามาอีกครั้งในปลายปี 2328 เจ้าเมืองทั้งสามจึงรวมคนได้ไม่พอจะรักษาเมือง และเลือกพาผู้คนหลบเข้าป่า

ฝ่ายกรุงเทพฯ ไม่ได้ส่งทัพขึ้นไปรักษาเมืองเหล่านี้ แต่ให้กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ตั้งทัพ 15,000 คนไว้ที่นครสวรรค์ ซึ่งเป็นจุดที่แม่น้ำปิงกับแม่น้ำน่านมาบรรจบกัน ดักทั้งทัพที่ 3 ที่จะลงมาทางน่านและยม และทัพที่ 9 ที่จะมาทางเมืองตาก

ลำปางตรึงทัพใหญ่ ปากพิงตัดกองหน้า

เจ้ากาวิละรักษาเมืองลำปางไว้ได้ตลอดสามเดือน ทำให้ทัพที่ 3 ส่วนใหญ่ต้องติดอยู่ที่นั่น มีเพียงกองของเนเมียวสีหซุยที่แยกลงมาตั้งที่ปากพิง ทัพไทยที่พิจิตรกับทัพพม่าที่ปากพิงคุมเชิงกันอยู่นานโดยไม่มีฝ่ายใดเข้าตี

เมื่อศึกทางกาญจนบุรีจบ รัชกาลที่ 1 เสด็จยกทัพหลวงขึ้นมาหนุนด้วยพระองค์เอง และมีรับสั่งเด็ดขาดให้ตีค่ายปากพิงให้แตกในวันเดียว วันเสาร์ที่ 18 มีนาคม 2329 ค่ายพม่าก็แตก จากนั้นทัพไทยยกต่อขึ้นไปลำปาง ทัพพม่าที่ล้อมเมืองอยู่จึงถอยกลับเชียงแสน หลังศึกกรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ได้เลื่อนเป็นกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข หรือวังหลัง

จุดบนเส้นทางทัพ 5 จุด

ปีในหน้านี้นับแบบปัจจุบัน คือขึ้นปีใหม่วันที่ 1 มกราคม เอกสารเก่าขึ้นปีใหม่ราวเดือนเมษายน จึงนับเหตุการณ์เดือนมกราคมถึงมีนาคม 2329 ว่ายังอยู่ในปี 2328 ตำราจำนวนมากจึงเขียนว่าสงครามเก้าทัพเกิดใน พ.ศ. 2328 ทั้งหมด

  1. 1

    เชียงแสน (ที่ตั้งทัพที่ 3)

    ปลายปี 2328เชียงราย20.274, 100.080

    ทัพที่ 3 ของสะโดะศิริมหาอุจนา เจ้าเมืองตองอู 30,000 คน มาตั้งที่เชียงแสน เมืองที่พม่ายังยึดครองอยู่ เป็นทัพใหญ่อันดับสองรองจากทัพหลวง มีคำสั่งให้ตีลำปาง แล้วลงมาตามลำน้ำยมและน่านไปบรรจบทัพหลวงที่กรุงเทพฯ

    อนุสาวรีย์โลหะสีดำหน้าเจดีย์ก่ออิฐทรงระฆัง ใต้ร่มไม้ใหญ่
    วัดเจดีย์หลวง ในเมืองโบราณเชียงแสน · ภาพ: Chainwit. · CC BY 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    เชียงแสนริมแม่น้ำโขงเป็นฐานที่มั่นของพม่าในล้านนาจนถึง พ.ศ. 2347 ปัจจุบันเป็นเมืองโบราณที่ยังมีกำแพงเมือง คูเมือง และวัดเก่าจำนวนมาก เช่น วัดเจดีย์หลวง มีพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงแสน และอยู่ใกล้สามเหลี่ยมทองคำ

    ที่กินใกล้จุดนี้

    นำทาง ↗

  2. 2

    เมืองลำปาง (นครลำปาง)

    ธันวาคม 2328 – มีนาคม 2329ลำปาง18.307, 99.512

    ลำปางเป็นเมืองหน้าด่านเหนือสุดของฝ่ายไทย เพราะเชียงใหม่ยังเป็นเมืองร้าง ทัพที่ 3 จึงต้องตีลำปางให้ได้ก่อนจะลงใต้

    ปะทะทัพพม่า
    กับใคร
    ทัพที่ 3 ของพม่าเกือบทั้งทัพ
    ที่ไหน
    เมืองนครลำปาง ฝั่งเหนือแม่น้ำวัง
    อย่างไร
    เจ้ากาวิละปิดประตูเมืองรักษากำแพงไว้ ไม่ออกรบกลางแปลง พม่าล้อมเมืองอยู่ราวสามเดือนแต่เข้าเมืองไม่ได้
    ผล
    เดือนมีนาคม 2329 ทัพของเจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎาและเจ้าพระยามหาเสนายกขึ้นมาถึง เข้าตีทัพที่ล้อมเมือง พม่าถอยกลับเชียงแสน
    แนวกำแพงเมืองเก่าก่ออิฐ มีต้นไม้ขึ้นปกคลุม ภาพขาวดำ
    กำแพงเมืองลำปางเก่า ย่านประตูม่า · ภาพ: Chit130512(chitpron) · CC BY-SA 3.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    เมืองลำปางเก่าอยู่ฝั่งเหนือของแม่น้ำวัง ยังเหลือแนวกำแพงเมืองก่ออิฐและประตูม่าให้เห็น ใกล้กันมีวัดพระแก้วดอนเต้าสุชาดาราม ฝั่งตรงข้ามแม่น้ำคือย่านกาดกองต้า ถนนตึกเก่าที่เป็นถนนคนเดินเย็นวันเสาร์และอาทิตย์

    อ่านรายละเอียด →นำทาง ↗

  3. 3

    สวรรคโลก–สุโขทัย

    ต้นปี 2329สุโขทัย17.316, 99.832

    เนเมียวสีหซุยแยกกำลังราว 3,000 คนจากลำปางลงมาตามลำน้ำยม หัวเมืองแถบนี้ผู้คนเหลือน้อยมากตั้งแต่ศึกอะแซหวุ่นกี้เมื่อสิบปีก่อน เจ้าเมืองสวรรคโลกและสุโขทัยรวมคนได้ไม่พอ จึงทิ้งเมืองหนีเข้าป่า

    สวรรคโลกและสุโขทัยเป็นหัวเมืองเหนือบนลุ่มน้ำยม ผู้คนเบาบางมากหลังศึกอะแซหวุ่นกี้สมัยธนบุรี ปัจจุบันสวรรคโลกมีพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สวรรควรนายก และอยู่ระหว่างอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัยกับอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย

    ที่กินใกล้จุดนี้

    นำทาง ↗

  4. 4

    เมืองพิษณุโลก

    ต้นปี 2329พิษณุโลก16.822, 100.261

    เจ้าเมืองพิษณุโลกก็ทิ้งเมืองเช่นกัน ทัพพม่าเดินผ่านเมืองลงไปตั้งค่ายที่ปากพิง ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำน่าน คุมเชิงกับทัพไทยที่พิจิตรและนครสวรรค์

    แม่น้ำน่านสีน้ำตาลไหลผ่านกลางเมือง มีสะพานและอาคารริมฝั่ง
    แม่น้ำน่านที่เมืองพิษณุโลก ปากพิงอยู่ใต้ลงไปตามลำน้ำ · ภาพ: Christophe95 · CC BY-SA 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons

    พิษณุโลกริมแม่น้ำน่านเคยเป็นเมืองใหญ่ที่สุดของหัวเมืองเหนือ แต่ถูกเผาในศึกอะแซหวุ่นกี้เมื่อ พ.ศ. 2319 สิบปีต่อมายังฟื้นไม่ทัน ที่เที่ยวหลักคือวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ที่ประดิษฐานพระพุทธชินราช และพระราชวังจันทน์

    นำทาง ↗

  5. 5

    ปากพิง

    เสาร์ 18 มีนาคม 2329พิษณุโลก≈ ตำแหน่งโดยประมาณ16.705, 100.265

    กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ตั้งทัพ 15,000 คนที่นครสวรรค์มาตั้งแต่ต้นศึก เมื่อศึกทางกาญจนบุรีจบแล้ว พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จยกทัพหลวงขึ้นมาหนุนถึงพิจิตร และมีรับสั่งให้ตีค่ายปากพิง

    สมรภูมิหลักของศึกนี้
    กับใคร
    กองทัพของเนเมียวสีหซุย ราว 3,000 คน
    ที่ไหน
    ค่ายปากพิง ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำน่าน ใต้เมืองพิษณุโลก
    อย่างไร
    กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์และเจ้าพระยามหาเสนายกจากพิจิตรขึ้นมาตีค่าย ตามรับสั่งให้ตีให้แตกในวันเดียว รบกันตั้งแต่เช้าจนค่ำ
    ผล
    ค่ายพม่าแตก ทหารพม่าหนีลงข้ามแม่น้ำน่าน ตายในน้ำราว 800 คน ทัพที่ 9 ที่เมืองตากรู้ข่าวก็ถอยกลับ

    ปัจจุบันปากพิงเป็นชุมชนเกษตรริมแม่น้ำน่านสองฝั่ง ฝั่งตะวันออกอยู่ในตำบลวังน้ำคู้ ฝั่งตะวันตกอยู่ในตำบลงิ้วงาม อำเภอเมืองพิษณุโลก มีวัดปากพิงตะวันออกและวัดปากพิงตะวันตกเป็นหมุดหมาย ปากพิงยังเป็นสนามรบอีกครั้งหนึ่งก่อนหน้านั้น คือในศึกอะแซหวุ่นกี้ พ.ศ. 2318–2319

    ตำแหน่งบนแผนที่: พิกัดย่านปากคลองพิงริมแม่น้ำน่าน ใต้ตัวเมืองพิษณุโลกราว 12 กม. โดยประมาณ งานเขียนปัจจุบันระบุว่าค่ายพม่าอยู่ฝั่งตะวันออก ในตำบลวังน้ำคู้

    ที่เที่ยวใกล้จุดนี้

    ที่กินใกล้จุดนี้

    อ่านรายละเอียด →นำทาง ↗

เที่ยวต่อในจังหวัดที่ทัพผ่าน

คู่มือที่เที่ยวและที่กินของแต่ละจังหวัด จาก songkran.com เว็บท่องเที่ยวในเครือเดียวกัน

เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง

  • ระยะเวลาที่ลำปางถูกล้อม: หลักฐานไทยว่าราวสามเดือน งานบางชิ้นว่าสี่เดือน ขึ้นกับว่านับจากวันที่ทัพพม่าออกจากเชียงแสนหรือวันที่มาถึงเมือง
  • จำนวนทัพพม่าที่ปากพิง: ส่วนใหญ่ว่า 3,000 คน บางฉบับว่า 5,000 คน
  • ที่ตั้งค่ายปากพิง: พงศาวดารว่าอยู่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำน่าน งานเขียนปัจจุบันเทียบกับตำบลวังน้ำคู้ ยังไม่มีการสำรวจทางโบราณคดียืนยันตำแหน่งค่าย

คำถามที่พบบ่อย

ปากพิงอยู่ที่ไหน

อยู่ริมแม่น้ำน่าน ใต้ตัวเมืองพิษณุโลกราว 12 กิโลเมตร ในตำบลวังน้ำคู้และตำบลงิ้วงาม อำเภอเมืองพิษณุโลก

ใครรักษาเมืองลำปาง

เจ้ากาวิละ เจ้าเมืองลำปาง พี่ใหญ่ในเจ้าเจ็ดตน ซึ่งต่อมาได้เป็นพระเจ้าเชียงใหม่

ศึกปากพิงเกิดวันไหน

วันเสาร์ เดือน 4 แรม 4 ค่ำ เทียบได้ 18 มีนาคม 2329

แหล่งอ้างอิง
  1. สงครามเก้าทัพ – วิกิพีเดีย (อ้างพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 และไทยรบพม่า)
  2. Burmese–Siamese War (1785–1786) – Wikipedia

ปรับปรุงล่าสุด 14 พฤศจิกายน 2569