หน้าแรก › ท้าวสุรนารี
ท้าวสุรนารี (ย่าโม) วีรสตรีเมืองนครราชสีมา
ท้าวสุรนารีคือนามที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานแก่คุณหญิงโม ภรรยาพระยาปลัดเมืองนครราชสีมา จากเหตุการณ์ที่ชาวเมืองลุกขึ้นสู้ทัพเจ้าอนุวงศ์ที่ทุ่งสัมฤทธิ์ คนโคราชเรียกท่านว่าย่าโม เว็บนี้ใช้ชื่อสุรนารีตามนามของท่าน แม้เนื้อหาส่วนใหญ่จะว่าด้วยสงครามเก้าทัพ ซึ่งเกิดก่อนวีรกรรมของท่าน 41 ปี
คุณหญิงโมก่อนเกิดศึก
ท่านเกิดเมื่อ พ.ศ. 2314 ในเมืองนครราชสีมา บ้านอยู่ตรงข้ามวัดพระนารายณ์มหาราช หรือวัดกลางนคร เป็นธิดาของนายกิ่มและนางบุญมา ประวัติที่เล่าสืบกันมาว่าท่านชอบกระบี่กระบองมาแต่เด็ก ขี่ช้างขี่ม้าได้คล่อง และเล่นหมากรุกเก่ง
ท่านสมรสกับนายทองคำ ข้าราชการเมืองนครราชสีมา ซึ่งต่อมาได้เป็นพระยาปลัดเมือง ตำแหน่งรองจากเจ้าเมือง คนทั่วไปเรียกว่าพระยาปลัดทองคำ เมื่อเกิดศึกเจ้าอนุวงศ์ ท่านมีอายุราว 55–56 ปีแล้ว
วีรกรรมทุ่งสัมฤทธิ์
ต้นปี 2370 ทัพเจ้าอนุวงศ์แห่งเวียงจันทน์มาถึงเมืองนครราชสีมา ขณะที่เจ้าเมืองและพระยาปลัดไปราชการต่างเมือง จึงยึดเมืองได้และกวาดต้อนชาวเมืองขึ้นไปทางเวียงจันทน์ คุณหญิงโมอยู่ในขบวนครัวที่ถูกกวาดต้อน พระยาปลัดซึ่งรีบกลับมาแสร้งยอมเข้าด้วยเพื่อจะได้ไปกับครอบครัว
ที่ทุ่งสัมฤทธิ์ ในเขตเมืองพิมาย ชาวเมืองลุกขึ้นสู้ทหารผู้คุม และตีกองทัพที่เจ้าอนุวงศ์ส่งมาปราบจนแตก พระราชพงศาวดารรัชกาลที่ 3 เล่าว่าท่านผู้หญิงโมคุมพวกผู้หญิงเป็นกองหนุน ตำราส่วนใหญ่ระบุวันรบว่า 4 มีนาคม ดูแผนที่และรายละเอียดของการรบได้ในหน้าเส้นทางวีรกรรมทุ่งสัมฤทธิ์
ได้เป็นท้าวสุรนารี
เมื่อเสร็จศึก พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ สถาปนาคุณหญิงโมเป็นท้าวสุรนารี เมื่อวันที่ 30 ตุลาคม 2370 พร้อมพระราชทานเครื่องยศทองคำ ได้แก่ ถาดเครื่องเชี่ยนหมาก จอกหมาก ตลับเถา เต้าปูน คนโท และขันน้ำ
ท่านกับสามีสร้างวัดศาลาลอยไว้นอกกำแพงเมืองด้านตะวันออกเฉียงเหนือ และอยู่ที่เมืองนครราชสีมาต่อมาจนถึงแก่อสัญกรรมในเดือนเมษายน 2395 อายุ 81 ปี
อัฐิและอนุสาวรีย์
หลังฌาปนกิจ สามีสร้างเจดีย์บรรจุอัฐิไว้ที่วัดศาลาลอย ต่อมาเจดีย์ชำรุด ใน พ.ศ. 2442 พระยาประสิทธิศัลการ ข้าหลวงเทศาภิบาล จึงสร้างกู่บรรจุอัฐิขึ้นใหม่ที่วัดพระนารายณ์มหาราช
ใน พ.ศ. 2476 ข้าราชการและชาวเมืองร่วมกันสร้างอนุสาวรีย์ขึ้นที่หน้าประตูชุมพล กรมศิลปากรมอบให้ศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ออกแบบร่วมกับพระเทวาภินิมมิต หล่อด้วยทองแดงรมดำ สูง 1.85 เมตร หนัก 325 กิโลกรัม เป็นรูปท่านยืนแต่งเครื่องยศ มือขวากุมดาบปลายจรดพื้น มือซ้ายเท้าสะเอว หันหน้าไปทางทิศตะวันตกซึ่งเป็นทางไปกรุงเทพฯ เปิดเมื่อ พ.ศ. 2477 และอัญเชิญอัฐิมาบรรจุไว้ที่ฐาน ฐานปัจจุบันสร้างใหม่เมื่อ พ.ศ. 2510
ไปเที่ยวตามรอยย่าโม
เริ่มที่อนุสาวรีย์และประตูชุมพลใจกลางเมือง แล้วเดินเข้าเขตเมืองเก่าไปวัดพระนารายณ์มหาราช จากนั้นไปวัดศาลาลอยซึ่งอยู่ห่างราว 2 กิโลเมตร ถ้ามีเวลาอีกครึ่งวัน ขับรถไปอำเภอพิมายราว 60 กิโลเมตร ชมอุทยานประวัติศาสตร์พิมาย แล้วแวะอนุสรณ์สถานวีรกรรมทุ่งสัมฤทธิ์ระหว่างทาง
งานฉลองวันแห่งชัยชนะของท้าวสุรนารีจัดที่หน้าศาลากลางจังหวัดและบริเวณอนุสาวรีย์ ช่วงวันที่ 23 มีนาคมถึง 3 เมษายนของทุกปี
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- หลักฐานร่วมสมัยไม่เอ่ยชื่อท่าน: คำให้การของขุนโอฐและใบบอกที่เล่าการรบที่ทุ่งสัมฤทธิ์กล่าวถึงพระยาปลัด พระยายกกระบัตร กรมการ และพวกครัวที่ช่วยกันรบ โดยมีพระ เณร และผู้หญิงหนุนโห่ร้อง แต่ไม่ได้ระบุชื่อคุณหญิงโม ชื่อท่านปรากฏในพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ 3 และจดหมายเหตุเรื่องปราบกบฏเวียงจันทน์
- ข้อสังเกตของสมเด็จฯ กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์: ทรงตั้งคำถามว่าเรื่องท่านผู้หญิงโมเป็นแต่ว่าคุมพวกผู้หญิงเป็นกองหลัง เหตุใดจึงยกย่องกันมาก
- การเมืองในอนุสาวรีย์ท้าวสุรนารี: วิทยานิพนธ์ของสายพิน แก้วงามประเสริฐ ที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เสนอว่าวีรกรรมมีจริง แต่ถูกนำมาใช้ตามเป้าหมายทางการเมืองในสมัยที่สร้างอนุสาวรีย์ เมื่อพิมพ์เป็นหนังสือได้ทำให้ชาวนครราชสีมาจำนวนมากไม่พอใจ และผู้เขียนถูกข่มขู่
- ทัศนะของศรีศักร วัลลิโภดม: เห็นว่าเรื่องเล่าวีรกรรมอาจแต่งเติมขึ้นภายหลัง บนพื้นฐานของการร่วมแรงสู้รบของชาวนครราชสีมา โดยมีท้าวสุรนารีเป็นผู้นำทางวัฒนธรรมที่ชาวบ้านนับถือ
- วันเปิดอนุสาวรีย์: แหล่งข้อมูลให้วันต่างกัน บางแห่งว่า 15 มกราคม บางแห่งว่า 24 มิถุนายน พ.ศ. 2477 เว็บนี้จึงระบุเพียงปี
คำถามที่พบบ่อย
ย่าโมคือใคร
คือท้าวสุรนารี นามเดิมว่าโม ภรรยาพระยาปลัดเมืองนครราชสีมา ได้รับสถาปนาเป็นท้าวสุรนารีจากวีรกรรมที่ทุ่งสัมฤทธิ์
ท้าวสุรนารีเกิดและถึงแก่อสัญกรรมเมื่อไร
เกิด พ.ศ. 2314 ถึงแก่อสัญกรรมเดือนเมษายน พ.ศ. 2395 อายุ 81 ปี
อัฐิของท้าวสุรนารีอยู่ที่ไหน
บรรจุอยู่ที่ฐานอนุสาวรีย์หน้าประตูชุมพล ก่อนหน้านั้นเคยบรรจุที่วัดศาลาลอย และที่วัดพระนารายณ์มหาราช
ท้าวสุรนารีอยู่ในสงครามเก้าทัพหรือไม่
ไม่ได้อยู่ สงครามเก้าทัพเกิด พ.ศ. 2328–2329 ตอนท่านอายุราว 15 ปี วีรกรรมของท่านเกิดในอีก 41 ปีต่อมา และเป็นศึกกับเวียงจันทน์
ปรับปรุงล่าสุด 14 พฤศจิกายน 2569