หน้าแรก › เส้นทางเดินทัพ › ศึกถลาง ท้าวเทพกระษัตรี ท้าวศรีสุนทร
ศึกถลาง ท้าวเทพกระษัตรี ท้าวศรีสุนทร
ทัพเรือพม่าราว 3,000 คนแยกจากทัพที่ 1 ที่มะริด ลงมาตีหัวเมืองแร่ดีบุกฝั่งอันดามัน ได้ตะกั่วป่า ตะกั่วทุ่ง และปากพระ แล้วข้ามมาล้อมเมืองถลางบนเกาะภูเก็ต เมืองซึ่งเจ้าเมืองเพิ่งถึงแก่กรรม ผู้ที่ลุกขึ้นรวมชาวเมืองสู้คือคุณหญิงจัน ภรรยาเจ้าเมือง กับคุณมุกน้องสาว
- 1จุดที่ทัพผ่าน เลขตรงกับรายการด้านล่าง
- 2สมรภูมิหลัก
- 1–3หลายจุดอยู่ใกล้กัน กดเพื่อขยาย
- ≈ ตำแหน่งโดยประมาณ
กดปุ่ม + เพื่อขยาย แล้วลากเพื่อเลื่อนแผนที่ บนมือถือใช้สองนิ้วถ่างได้ กดเลขเพื่ออ่านเรื่องของจุดนั้น
เครื่องหมาย ≈ คือตำแหน่งโดยประมาณ เส้นเขตแดนบนแผนที่เป็นของปัจจุบัน ใช้เพื่อบอกตำแหน่งเท่านั้น เส้นทางเดินทัพเป็นแนวโดยประมาณจากพงศาวดารและงานศึกษา ไม่ใช่เส้นทางจริงทุกก้าว เส้นประคือทัพข้าศึก เส้นทึบคือทัพไทย
ทำไมพม่าต้องการเมืองถลาง
ถลางเป็นแหล่งแร่ดีบุกและเป็นเมืองท่าที่เรือสินค้าต่างชาติแวะ ใครได้เมืองนี้ก็ได้ทั้งรายได้และทางซื้ออาวุธ ทัพเรือพม่าจึงมุ่งมาที่นี่หลังกวาดเมืองเล็กตามชายฝั่งได้หมดแล้ว
จังหวะนั้นเมืองถลางอ่อนแอที่สุด พระยาถลางเพิ่งถึงแก่กรรม ยังไม่มีการตั้งเจ้าเมืองคนใหม่ และไม่มีทัพจากกรุงเทพฯ หรือนครศรีธรรมราชจะมาช่วยได้
ค่ายของชาวเมือง
คุณหญิงจัน คุณมุก และพระปลัดทองพูนเกณฑ์ชาวเมืองทั้งชายและหญิงตั้งค่ายขึ้นหลายแห่ง มีที่บ้านค่าย ที่วัดพระนางสร้าง และที่ทุ่งนางดัก ซึ่งตั้งปืนใหญ่พระพิรุณสังหารไว้ ทัพพม่าขึ้นบกแล้วตั้งค่ายล้อมอยู่อีกด้านหนึ่ง
พม่าเข้าตีค่ายหลายครั้งแต่ไม่แตก ผ่านไปเดือนเศษเสบียงที่ติดเรือมาก็หมด ขณะที่ชาวเมืองเริ่มเป็นฝ่ายออกตีค่ายพม่าบ้าง วันที่ 13 มีนาคม 2329 ทัพพม่าจึงลงเรือถอยกลับ
หลังศึก
เมืองถลางรอดจากข้าศึกแต่เสียหายหนัก ไร่นาและเหมืองร้าง ผู้คนอดอยาก จดหมายที่คุณหญิงจันและกรมการเมืองเขียนถึงฟรานซิส ไลต์ พ่อค้าอังกฤษ เล่าถึงความขัดสนในช่วงนั้นและขอซื้อข้าวกับอาวุธ
ทางกรุงเทพฯ โปรดให้ตั้งคุณหญิงจันเป็นท้าวเทพกระษัตรี และคุณมุกเป็นท้าวศรีสุนทร นามทั้งสองกลายเป็นชื่อตำบล ถนน และสะพานของภูเก็ตมาจนทุกวันนี้
จุดบนเส้นทางทัพ 5 จุด
ปีในหน้านี้นับแบบปัจจุบัน คือขึ้นปีใหม่วันที่ 1 มกราคม เอกสารเก่าขึ้นปีใหม่ราวเดือนเมษายน จึงนับเหตุการณ์เดือนมกราคมถึงมีนาคม 2329 ว่ายังอยู่ในปี 2328 ตำราจำนวนมากจึงเขียนว่าสงครามเก้าทัพเกิดใน พ.ศ. 2328 ทั้งหมด
- 1
มะริด (ที่ตั้งทัพที่ 1)
ยี่หวุ่นคุมทัพเรือราว 3,000 คนออกจากมะริด เลียบชายฝั่งอันดามันลงมาทางใต้ เป้าหมายคือหัวเมืองแร่ดีบุก ตะกั่วป่า ตะกั่วทุ่ง และถลาง
เมืองมะริด เมืองท่าฝั่งทะเลอันดามันของเมียนมา · ภาพ: Kyaw_Zin_Win(KT) · CC BY-SA 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons เมืองท่าฝั่งทะเลอันดามันทางใต้สุดของเมียนมา (Myeik) สมัยอยุธยาเคยเป็นเมืองท่าของไทย เสียแก่พม่าเมื่อ พ.ศ. 2308 ในสงครามเก้าทัพ ทัพที่ 1 มาตั้งที่นี่ตั้งแต่กลางปี 2328 เพื่อสะสมเสบียง แล้วแยกเป็นทัพบกกับทัพเรือลงไปตีหัวเมืองปักษ์ใต้ของไทย
- 2
ตะกั่วป่า
ทัพเรือพม่าตีได้เมืองตะกั่วป่า แล้วตีเมืองตะกั่วทุ่งที่อยู่ถัดลงไปได้อีกเมืองหนึ่ง ทั้งสองเป็นเมืองแร่ดีบุกขนาดเล็ก ไม่มีกำลังพอจะสู้ทัพเรือ
ตะกั่วป่าเป็นเมืองแร่ดีบุกเก่าแก่ฝั่งอันดามัน ย่านเมืองเก่าบนถนนศรีตะกั่วป่ายังมีตึกแถวแบบชิโน-ยูโรเปียนเรียงราย และมีถนนคนเดินในวันอาทิตย์ช่วงฤดูท่องเที่ยว
ที่เที่ยวใกล้จุดนี้
- เมืองเก่าตะกั่วป่า ถนนศรีตะกั่วป่า ↗Google Maps
- เรื่องเที่ยวพังงาทั้งหมดsongkran.com
ที่กินใกล้จุดนี้
- ร้านอาหารรอบจุดนี้ ↗Google Maps
- 3
ปากพระ (ช่องแคบเข้าเกาะถลาง)
ทัพพม่าตีเมืองปากพระแตก ตอนนั้นคุณหญิงจันถูกคุมตัวอยู่ที่ปากพระด้วยคดีความ เมื่อปากพระแตกจึงข้ามกลับไปเมืองถลางได้ทันก่อนพม่าจะตามมาถึง ซึ่งเป็นช่วงเดียวกับที่พระยาถลางสามีของท่านป่วยถึงแก่กรรม
สะพานสารสิน ข้ามช่องปากพระระหว่างพังงากับเกาะภูเก็ต · ภาพ: Roma Neus · CC BY 3.0 ผ่าน Wikimedia Commons ช่องปากพระคือช่องแคบระหว่างแผ่นดินใหญ่ฝั่งพังงากับเกาะภูเก็ต ปัจจุบันมีสะพานสารสินและสะพานคู่ขนานที่ตั้งชื่อว่าสะพานท้าวเทพกระษัตรีกับสะพานท้าวศรีสุนทรทอดข้าม สะพานสารสินเดิมเปิดให้เดินชมวิวและดูพระอาทิตย์ตก
ที่เที่ยวใกล้จุดนี้
- สะพานสารสิน ↗Google Maps
- หาดไม้ขาว ↗Google Maps
- เรื่องเที่ยวพังงาทั้งหมดsongkran.com
ที่กินใกล้จุดนี้
- ร้านอาหารรอบจุดนี้ ↗Google Maps
- 4
ท่าเรือ (อนุสาวรีย์ท้าวเทพกระษัตรี ท้าวศรีสุนทร)
ทัพพม่ายกพลขึ้นเกาะที่ท่าเรือตะเภา แล้วตั้งค่ายล้อมเมืองถลางไว้ที่ปากช่อง นาโคก และนากลาง
อนุสาวรีย์ท้าวเทพกระษัตรี ท้าวศรีสุนทร อำเภอถลาง ภูเก็ต · ภาพ: Sry85 · CC BY 3.0 ผ่าน Wikimedia Commons อนุสาวรีย์เป็นรูปหล่อสตรีสองท่านยืนถือดาบบนแท่นสูงกลางวงเวียน บนถนนเทพกระษัตรี (ทางหลวง 402) ถนนสายหลักจากสนามบินเข้าเมืองภูเก็ต สร้างเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2510 ชาวภูเก็ตและผู้มาเยือนนิยมแวะสักการะ ห่างไปราว 300 เมตรทางถนนป่าคลอกคือพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ถลาง ซึ่งเล่าเรื่องศึกถลางและประวัติเกาะภูเก็ต
ที่เที่ยวใกล้จุดนี้
- อนุสาวรีย์ท้าวเทพกระษัตรี ท้าวศรีสุนทร ↗Google Maps
- พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ถลาง ↗Google Mapsห่างอนุสาวรีย์ราว 300 ม.
- เรื่องเที่ยวภูเก็ตทั้งหมดsongkran.com
ที่กินใกล้จุดนี้
- ย่านเมืองเก่าภูเก็ต ถนนถลาง ↗Google Mapsอาหารพื้นเมืองภูเก็ต ห่างราว 12 กม.
- ร้านอาหารรอบจุดนี้ ↗Google Maps
- 5
เมืองถลาง (ค่ายวัดพระนางสร้าง)
เมืองถลางไม่มีเจ้าเมือง และไม่มีทัพจากกรุงเทพฯ มาช่วย เพราะกำลังทั้งหมดติดศึกอยู่ที่กาญจนบุรีและหัวเมืองเหนือ ชาวเมืองต้องรักษาเมืองกันเอง
สมรภูมิหลักของศึกนี้- กับใคร
- ทัพเรือพม่าราว 3,000 คน ภายใต้ยี่หวุ่น
- ที่ไหน
- เมืองถลางบ้านดอน ค่ายที่บ้านค่าย วัดพระนางสร้าง และทุ่งนางดัก
- อย่างไร
- คุณหญิงจัน คุณมุก และพระปลัดทองพูนรวบรวมชาวเมืองทั้งชายหญิงตั้งค่ายรับ ใช้ปืนใหญ่ประจำค่ายยิงสกัด รักษาค่ายไว้ได้ทุกครั้งที่พม่าเข้าตี และยกออกตีค่ายพม่าเมื่อข้าศึกอ่อนแรง
- ผล
- สู้กันราวเดือนเศษ พม่าขาดเสบียงและตีเมืองไม่ได้ จึงลงเรือถอยไปเมื่อ 13 มีนาคม 2329
วัดพระนางสร้าง อำเภอถลาง ที่ตั้งค่ายของชาวถลางเมื่อ พ.ศ. 2329 · ภาพ: Shane WP Wongperk · CC BY-SA 4.0 ผ่าน Wikimedia Commons วัดพระนางสร้างเป็นวัดเก่าแก่ของภูเก็ต อยู่ริมถนนเทพกระษัตรีใกล้สี่แยกอำเภอถลาง ภายในมีอุโบสถเก่าและพระพุทธรูปโบราณ ไม่ไกลกันมีวัดพระทองที่มีพระพุทธรูปโผล่จากพื้นดินครึ่งองค์ และมีอนุสรณ์สถานเมืองถลาง ลานที่จังหวัดใช้จัดงานถลางชนะศึกช่วงวันที่ 13 มีนาคมของทุกปี
ที่เที่ยวใกล้จุดนี้
- วัดพระนางสร้าง ↗Google Maps
- วัดพระทอง (พระผุด) ↗Google Maps
- อนุสรณ์สถานเมืองถลาง ↗Google Maps
- เรื่องเที่ยวภูเก็ตทั้งหมดsongkran.com
ที่กินใกล้จุดนี้
- ย่านเมืองเก่าภูเก็ต ถนนถลาง ↗Google Maps
- ร้านอาหารรอบจุดนี้ ↗Google Maps
เที่ยวต่อในจังหวัดที่ทัพผ่าน
คู่มือที่เที่ยวและที่กินของแต่ละจังหวัด จาก songkran.com เว็บท่องเที่ยวในเครือเดียวกัน
- พังงาจุดที่ 2, 3เรื่องเที่ยวพังงาทั้งหมด →
- ภูเก็ตจุดที่ 4, 5เรื่องเที่ยวภูเก็ตทั้งหมด →
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- ผู้หญิงแต่งกายเป็นชายถือทางมะพร้าว: เป็นเรื่องเล่าในท้องถิ่น ไม่ปรากฏในพระราชพงศาวดาร ซึ่งกล่าวเพียงว่าทั้งสองท่านคิดอ่านกับกรมการเมืองตั้งค่ายรักษาเมือง
- ท่าเรือตะเภาและที่ตั้งค่าย: ชื่อบ้านในพงศาวดารและจดหมายเหตุเทียบกับพื้นที่อำเภอถลางปัจจุบันได้เป็นย่านๆ ไม่ใช่จุดที่แน่นอน
- ชื่อทุ่งนางดัก: เอกสารบางฉบับเขียนทุ่งนางตัก
คำถามที่พบบ่อย
วันถลางชนะศึกคือวันไหน
13 มีนาคม ตามวันที่ทัพพม่าถอยจากเมืองถลางเมื่อ พ.ศ. 2329 จังหวัดภูเก็ตจัดงานรำลึกทุกปี
ท้าวเทพกระษัตรี ท้าวศรีสุนทร เป็นอะไรกัน
เป็นพี่น้องกัน ท้าวเทพกระษัตรีคือคุณหญิงจัน ภรรยาพระยาถลาง ท้าวศรีสุนทรคือคุณมุก น้องสาว
อนุสาวรีย์อยู่ที่ไหน
กลางวงเวียนท่าเรือ บนถนนเทพกระษัตรี อำเภอถลาง จังหวัดภูเก็ต ใกล้พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ถลาง
ศึกถลางเป็นส่วนหนึ่งของสงครามเก้าทัพหรือไม่
ใช่ ทัพเรือที่มาตีถลางเป็นส่วนหนึ่งของทัพที่ 1 ในเก้าทัพของพระเจ้าปดุง
ปรับปรุงล่าสุด 14 พฤศจิกายน 2569