สงครามเก้าทัพ สงครามใหญ่ครั้งแรกของกรุงรัตนโกสินทร์

ทำไมพม่ายกทัพมา

พระเจ้าปดุงขึ้นครองราชย์ในปี 2325 ปีเดียวกับที่รัชกาลที่ 1 ทรงตั้งกรุงเทพฯ ทรงรวมอำนาจในพม่าได้มั่นคงและเพิ่งตีได้แคว้นยะไข่ จึงหมายจะทำอย่างที่พระเจ้ามังระเคยทำเมื่อ 18 ปีก่อน คือตีเมืองหลวงของไทยให้แตก ในเวลาที่ราชธานีใหม่ยังตั้งตัวไม่มั่นคง

ศึกครั้งก่อนๆ พม่ายกมาสองหรือสามทางแล้วไปบรรจบกันหน้าพระนคร ครั้งนี้พระเจ้าปดุงขยายแผนเดิมให้ใหญ่ขึ้น ให้ยกเข้ามาทุกช่องทางพร้อมกัน เพื่อให้ไทยต้องแบ่งกำลังรับจนไม่เหลือพอรักษาเมืองหลวง

เก้าทัพ ห้าทิศทาง

ทัพที่ 1 ลงใต้สุด ตีหัวเมืองปักษ์ใต้ทั้งสองฝั่งทะเล ทัพที่ 2 ตีราชบุรีและเพชรบุรี ทัพที่ 3 ลงมาจากเชียงแสน ทัพที่ 9 เข้าทางเมืองตาก ส่วนทัพที่ 4 ถึงทัพที่ 8 รวม 89,000 คน ซึ่งเป็นกำลังกว่าครึ่งของทั้งหมดและมีพระเจ้าปดุงเสด็จมาเอง เข้าทางด่านพระเจดีย์สามองค์ มุ่งตรงมากรุงเทพฯ ตารางด้านล่างสรุปทั้งเก้าทัพ

ฝ่ายไทยจัดทัพรับอย่างไร

เมื่อรู้ข่าวศึกจากเชลยที่กองมอญลาดตระเวนจับได้ในเดือนพฤศจิกายน 2328 รัชกาลที่ 1 ทรงประชุมเจ้านายและเสนาบดี ผลคือไม่แบ่งกำลังออกไปรับทุกทาง แต่เลือกรับเฉพาะทางที่อันตรายที่สุดก่อน ทัพใหญ่ที่สุด 30,000 คนให้วังหน้าไปตั้งรับทัพหลวงพม่าที่ลาดหญ้า อีก 15,000 คนไปตั้งที่นครสวรรค์ 5,000 คนรักษาราชบุรี และทัพหลวง 20,000 คนเป็นกองหนุนอยู่ที่กรุงเทพฯ

หัวเมืองปักษ์ใต้และถลางไม่มีทัพจากกรุงเทพฯ ไปช่วยในช่วงแรก เพราะอยู่ไกลและข้าศึกทางนั้นไม่คุกคามเมืองหลวงโดยตรง เมื่อชนะทางกาญจนบุรีแล้วจึงค่อยย้ายกำลังชุดเดิมลงไป นี่คือหลักสำคัญของฝ่ายไทยตลอดศึก คือใช้กำลังที่มีน้อยรบทีละทาง แทนที่จะกระจายไปทุกทางพร้อมกัน

ลำดับเหตุการณ์

ปีในหน้านี้นับแบบปัจจุบัน คือขึ้นปีใหม่วันที่ 1 มกราคม เอกสารเก่าขึ้นปีใหม่ราวเดือนเมษายน จึงนับเหตุการณ์เดือนมกราคมถึงมีนาคม 2329 ว่ายังอยู่ในปี 2328 ตำราจำนวนมากจึงเขียนว่าสงครามเก้าทัพเกิดใน พ.ศ. 2328 ทั้งหมด

• กรกฎาคม 2328: ทัพที่ 1 ของพม่ามาตั้งที่มะริด เริ่มสะสมเสบียง
• พฤศจิกายน 2328: กองมอญลาดตระเวนจับพม่าได้ ฝ่ายไทยรู้ว่าศึกใหญ่กำลังมา
• ธันวาคม 2328: วังหน้ายกไปตั้งที่ลาดหญ้า ทัพหน้าพม่าตีกองมอญที่ด่านกรามช้าง ทางเหนือพม่าเริ่มล้อมลำปาง ทางใต้ชุมพรและไชยาถูกเผา
• มกราคม 2329: รัชกาลที่ 1 เสด็จยกทัพหลวงไปลาดหญ้า แล้วเสด็จกลับเมื่อทรงเห็นว่าพม่าใกล้แตก
• 17 กุมภาพันธ์ 2329: ทัพไทยตีค่ายพม่าที่ลาดหญ้าแตก พระเจ้าปดุงสั่งถอยทัพหลวง
• ปลายกุมภาพันธ์ 2329: ตีกองหน้าของทัพที่ 2 แตกที่เขางู ราชบุรี
• ต้นมีนาคม 2329: วังหน้ายกทัพเรือลงปักษ์ใต้
• 13 มีนาคม 2329: ทัพเรือพม่าถอยจากเมืองถลาง
• 18 มีนาคม 2329: ตีค่ายพม่าที่ปากพิงแตก ทัพที่ 9 ถอยจากเมืองตาก
• ปลายมีนาคม 2329: ทัพไทยขึ้นไปถึงลำปาง พม่าเลิกล้อมถอยกลับเชียงแสน
• มีนาคม–เมษายน 2329: ทัพวังหน้าตีพม่าแตกที่ไชยา ได้นครศรีธรรมราชคืน สงครามเก้าทัพสิ้นสุด
• กุมภาพันธ์ 2330: สงครามท่าดินแดง พม่ามาอีกครั้งทางเดียว และแพ้ในสามวัน

ทำไมทัพที่ใหญ่กว่าจึงแพ้

ข้อแรกคือเสบียง ทัพ 144,000 คนต้องกินทุกวัน แต่ทางที่ใช้ส่วนใหญ่เป็นป่าเขาไม่มีบ้านเมือง เสบียงต้องขนมาจากแดนพม่า ยิ่งเดินลึกทางขนยิ่งยาว ฝ่ายไทยจึงไม่ต้องตีทัพใหญ่ให้แตก เพียงตัดทางเสบียงและถ่วงเวลา ทัพพม่าก็อ่อนแรงลงเอง พงศาวดารพม่าเองบันทึกว่าทหารอดจนต้องขุดเผือกมันและฆ่าสัตว์พาหนะกิน

ข้อสองคือการประสานงาน เก้าทัพอยู่ห่างกันหลายร้อยกิโลเมตร ไม่มีทางรู้ข่าวของกันและกันได้ทัน ทัพที่ 2 ยังเดินหน้ามาถึงราชบุรีหลังทัพหลวงถอยไปแล้ว ทัพที่ 9 ตั้งรอทัพที่ 3 ซึ่งติดอยู่ที่ลำปาง แผนที่ดูน่ากลัวบนกระดาษจึงกลายเป็นเก้าศึกเล็กที่ไม่ช่วยกัน

ข้อสามคือฝ่ายไทยเปลี่ยนวิธีรบ จากเดิมที่ตั้งรับในกำแพงเมืองแล้วรอให้น้ำหลาก มาเป็นยกออกไปรับถึงชายแดน เลือกสนามรบเอง และย้ายกำลังชุดเดียวไปรบได้หลายทาง แม่ทัพอย่างวังหน้า พระยากลาโหมราชเสนา และพระยาจ่าแสนยากร รบตั้งแต่ลาดหญ้า เขางู ไปจนถึงไชยาภายในสองเดือน

หลังสงคราม

ผู้มีความชอบได้รับบำเหน็จ กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ได้เลื่อนเป็นวังหลัง คุณหญิงจันและคุณมุกแห่งเมืองถลางได้เป็นท้าวเทพกระษัตรีและท้าวศรีสุนทร พระมหาช่วยแห่งเมืองพัทลุงได้เป็นพระยาทุกขราษฎร์ ส่วนแม่ทัพที่ประมาทที่ราชบุรีถูกถอดจากตำแหน่ง

พม่ายกมาอีกครั้งในปีถัดไป คือสงครามท่าดินแดง และแพ้เร็วกว่าเดิม หลังจากนั้นพม่าไม่ได้ยกทัพใหญ่เข้ามาทางตะวันตกอีก ศึกต่อๆ มาย้ายไปอยู่ที่ล้านนา ขณะที่ไทยเป็นฝ่ายยกไปตีเมืองทวาย สงครามเก้าทัพจึงเป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้กรุงเทพฯ มั่นคงในฐานะราชธานี

ใครเป็นใครในสงครามเก้าทัพ

• พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1: ทรงวางแผนรับศึก คุมทัพหลวงเป็นกองหนุน และเสด็จขึ้นไปหนุนศึกปากพิงด้วยพระองค์เอง
• กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท หรือวังหน้า: พระอนุชาของรัชกาลที่ 1 แม่ทัพที่ลาดหญ้า แล้วเสด็จต่อไปราชบุรีและปักษ์ใต้ พม่าเรียกว่าพระยาเสือ
• กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์: พระเจ้าหลานเธอ โอรสของพระพี่นางในรัชกาลที่ 1 แม่ทัพทางเหนือ หลังศึกได้เป็นวังหลัง
• พระเจ้าปดุง: กษัตริย์พม่าราชวงศ์คองบอง ผู้วางแผนเก้าทัพและเสด็จคุมทัพหลวงด้วยพระองค์เอง
• พระยากลาโหมราชเสนา และพระยาจ่าแสนยากร: ทัพหน้าของวังหน้า ผู้ตีค่ายที่เขางูและที่ไชยา
• พระองค์เจ้าขุนเณร: นายกองโจรผู้ตัดเสบียงพม่าหลังแนวลาดหญ้า
• พระยามหาโยธา (เจ่ง): นายกองมอญผู้ตั้งขัดตาทัพที่ด่านกรามช้าง ต้นสกุลคชเสนี
• เจ้ากาวิละ: เจ้าเมืองลำปาง รักษาเมืองจากทัพที่ 3 ได้สามเดือน
• คุณหญิงจันและคุณมุก: ผู้นำชาวถลางรักษาเมือง ต่อมาคือท้าวเทพกระษัตรีและท้าวศรีสุนทร
• พระมหาช่วย: พระภิกษุผู้นำชาวพัทลุงตั้งค่ายรับพม่า ต่อมาคือพระยาทุกขราษฎร์